حقيقت - ظهور و قيام مفهوم هر يك از اول و آخر و ظاهر و باطن بدان ديگر است كه متضايفانند ، بلكه ظاهر عين باطن است ، چون اعتبار بطون كنند ، و باطن عين ظاهر است ، چون اعتبار ظهور كنند ، و در هويت كه مسماى هواست غايت انطماس « 1 » تعينات حسى و وهمى و خيالى و عقلى است ، و قاهر مجموع « 2 » تعينات متناهى است ، وَ هُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ ( 6 / 18 ) . حقيقة الحقايق - هو به حقيقت هويتى را سزاوار است كه مستفاد از غير و مغاير وجود نيست . هر ذات را كه هويت از غير بود يا مغاير وجود باشد ، لذاته هو هو نبود « 3 » ، بل هو لغيره بود : هُوَ اللَّهُ الَّذِي لا إِلهَ إِلَّا هُوَ ( 59 / 22 و 23 ) . نكته - دو چشم‌هاى هو جامع دو مفهوم نوع ذات و افعال است ، بَيْنَهُما بَرْزَخٌ لا يَبْغِيانِ ( 55 / 20 ) اعنى الصفات . چون به اسم ذات كه لفظ اللّه است پيوندد يك چشم « 4 » گردد ، و نسبت و اضافت « 5 » مرتفع شود : قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ ( 6 / 91 ) . لطيفة - حقيقت هويت غيب پوشيده‌تر بود از مفهوم ظاهر و باطن و اول و آخر ، و از اين جهت بعد از اين صفات ختم فرمود به هو ، كه : وَ هُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ( 57 / 3 ) . تنبيه - آنچه مفهوم اين درويش است از اين آيت اگر نوشته شود ظاهر را زيادت از يك مجلد آيد : قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي ( 18 / 109 ) . حقيقت - ظاهر و باطن و اول و آخر ، چون هر يك از غلبهء ظهور تنزل كرد به فعل ، از ظهور و بطون ، عالم غيب و شهادت و دنيا و آخرت ظاهر گشت . و وجه نسبت اين دو اسم با مبدأ ، مظهر صفات متقابل گشت ، چون : رضا و غضب و لطف و قهر و قبض و بسط . و از شايبهء تعلق به فعل ، معبر « 6 » شد به تدبير « 7 » صفات جمالى و جلالى : تَبارَكَ اسْمُ

--> ( 1 ) - ه : ارطماس ( 2 ) - الف : جميع ( 3 ) - ج ، د : نشود ( 4 ) - ب ، ج ، د : چشمى ( 5 ) - الف : اضافات ( 6 ) - ب ، ج : معتبر ( 7 ) - ب ، ه : تدير